Rozporządzenie maszynowe 2023/1230 to największa od kilkunastu lat zmiana zasad, według których projektuje się, ocenia i oznakowuje maszyny w Unii Europejskiej. Zastępuje dyrektywę 2006/42/WE, w Polsce wdrożoną rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 21 października 2008 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn. Fundament zostaje: ocena ryzyka, wymagania zasadnicze, dokumentacja techniczna, deklaracja i znak CE. Zmienia się forma prawa, kilka wymagań technicznych i sporo szczegółów, które łatwo przeoczyć — zwłaszcza przy maszynie zamówionej dziś, a odbieranej na początku 2027 roku.
Rozporządzenie zamiast dyrektywy — co to oznacza w praktyce
Dyrektywa wyznacza cel, który każde państwo członkowskie przenosi do własnego prawa. Stąd przez lata drobne różnice między krajowymi aktami wdrażającymi i różne tłumaczenia tych samych pojęć. Rozporządzenie działa inaczej: stosuje się je bezpośrednio, w jednym brzmieniu dla całej Unii, bez krajowej transpozycji. Dla maszyn wprowadzanych do obrotu od 20 stycznia 2027 r. podstawą będzie sam tekst unijny, a nie polskie rozporządzenie z 2008 roku.
Nowe rozporządzenie maszynowe weszło w życie w 2023 r., ale większość jego przepisów stosuje się dopiero od 20 stycznia 2027 r. — stąd w branży mówi się po prostu o „rozporządzeniu maszynowym 2027”. Wcześniej zaczęły obowiązywać jedynie wybrane przepisy, m.in. o jednostkach notyfikowanych i organach notyfikujących, żeby jednostki zdążyły przygotować się do oceny maszyn według nowych zasad. Do tego czasu podstawą oceny zgodności pozostaje dyrektywa.
Kluczowa jest zasada przejściowa. Maszyny wprowadzone do obrotu zgodnie z dyrektywą przed 20 stycznia 2027 r. mogą być nadal udostępniane na rynku i użytkowane — nie trzeba ich przerabiać, ponownie oceniać ani wymieniać deklaracji WE na deklarację UE. Rozporządzenie nie działa wstecz. Nie zmieniają się też obowiązki pracodawcy wobec maszyn już eksploatowanych: wynikają z przepisów o wymaganiach minimalnych dla maszyn użytkowanych, a nie z rozporządzenia maszynowego.
Osobnej uwagi wymagają normy. Domniemanie zgodności z wymaganiami rozporządzenia dają normy zharmonizowane, których odniesienia zostaną opublikowane w Dzienniku Urzędowym UE w związku z nowym aktem. Prace nad dostosowaniem norm trwają, więc konstruktor powinien sprawdzać aktualny wykaz, a nie zakładać, że każda norma zharmonizowana z dyrektywą automatycznie „przechodzi” na rozporządzenie. Punkt wyjścia się nie zmienia: ocena ryzyka według PN-EN ISO 12100 pozostaje podstawą dla każdej maszyny.
Dyrektywa maszynowa a rozporządzenie — porównanie najważniejszych zmian
Zmiany w przepisach maszynowych nie sprowadzają się do nowej nazwy aktu. Zestawienie poniżej obejmuje różnice, które w praktyce biura konstrukcyjnego i działu zakupów mają największe znaczenie. Nie jest to pełna lista — rozporządzenie ma inną budowę i numerację załączników, więc wewnętrzne procedury warto przenosić, pracując na samym tekście aktu.
| Obszar | Dyrektywa 2006/42/WE | Rozporządzenie (UE) 2023/1230 |
|---|---|---|
| Forma i stosowanie | Wdrażana do prawa krajowego, stosowana do 19 stycznia 2027 r. | Stosowane bezpośrednio i jednolicie w całej UE od 20 stycznia 2027 r. |
| Wymagania zasadnicze | Załącznik I | Załącznik III, rozszerzony m.in. o ochronę przed ingerencją, systemy samouczące się, maszyny autonomiczne i stres psychiczny |
| Maszyny wysokiego ryzyka | Załącznik IV; przy pełnym zastosowaniu norm zharmonizowanych możliwa ocena przez producenta | Załącznik I: część A zawsze z jednostką notyfikowaną, część B — ocena wewnętrzna możliwa przy pełnym zastosowaniu norm |
| Istotna modyfikacja | Brak definicji — w praktyce pojęcie „głębokiej modernizacji” | Definicja w przepisach; kto jej dokonuje, przejmuje obowiązki producenta |
| Instrukcja obsługi | W praktyce wymagana wersja papierowa | Dopuszczalna forma cyfrowa; papier bezpłatnie na żądanie nabywcy w chwili zakupu |
| Deklaracja zgodności | Deklaracja zgodności WE | Deklaracja zgodności UE, dopuszczalna także w formie cyfrowej |
| Podmioty gospodarcze | Głównie producent i upoważniony przedstawiciel | Producent, upoważniony przedstawiciel, importer i dystrybutor — każdy z własnymi obowiązkami |
| Dokumentacja techniczna | Co najmniej 10 lat od wyprodukowania maszyny (przy serii — ostatniego egzemplarza) | 10 lat od wprowadzenia maszyny do obrotu, do udostępnienia organom nadzoru na żądanie |
Nowe wymagania zasadnicze — cyberbezpieczeństwo, autonomia, współpraca z człowiekiem
Dyrektywa powstawała, gdy maszyna z dostępem zdalnym była wyjątkiem, a robot współpracujący — ciekawostką z targów. Rozporządzenie dopisuje wymagania tam, gdzie technika wyprzedziła przepisy. Dla typowej maszyny specjalnej największe znaczenie ma pierwszy z poniższych obszarów.
Ochrona przed uszkodzeniem i ingerencją
To pierwsze wymaganie zasadnicze, które wprost dotyczy cyberbezpieczeństwa maszyn. Podłączenie do maszyny innego urządzenia — bezpośrednio albo zdalnie — nie może prowadzić do sytuacji niebezpiecznej. Elementy sprzętowe i oprogramowanie istotne dla bezpieczeństwa trzeba chronić przed przypadkowym lub celowym naruszeniem, a ingerencja w oprogramowanie bezpieczeństwa i jego konfigurację ma zostawiać ślad. Układ sterowania musi przy tym wytrzymać nie tylko zakłócenia i błędy, ale też złośliwe próby wywołania stanu niebezpiecznego przez osoby trzecie.
Dla konstruktora oznacza to konkretne decyzje: wydzielenie sieci maszyny, ochronę dostępu do programu sterownika bezpieczeństwa, kontrolę wersji oprogramowania i zasady zdalnego serwisu. Tematy, które zakłady traktowały dotąd jako sprawę działu IT, w nowych maszynach trafiają do oceny ryzyka.
Systemy samouczące się i oprogramowanie bezpieczeństwa
Rozporządzenie wprost odnosi się do maszyn i elementów, których zachowanie zmienia się w trakcie pracy dzięki uczeniu maszynowemu. Taka maszyna nie może wykonywać działań wykraczających poza zdefiniowane zadanie i przestrzeń ruchu, a jej decyzje związane z bezpieczeństwem trzeba rejestrować. Rozszerzona została też definicja elementu bezpieczeństwa: może nim być element cyfrowy, w tym oprogramowanie wprowadzane do obrotu osobno.
Maszyny autonomiczne i mobilne
Dla maszyn mobilnych pracujących autonomicznie rozporządzenie wprowadza m.in. funkcję nadzoru: osoba nadzorująca musi móc zdalnie otrzymywać informacje z maszyny, zatrzymać ją i bezpiecznie wznowić jej pracę, a zagrożenia wynikające z autonomicznego ruchu w otoczeniu ludzi trzeba uwzględnić w ocenie ryzyka. Ten kierunek dotyczy przede wszystkim autonomicznych wózków i platform transportowych w intralogistyce.
Współpraca człowiek–maszyna i stres psychiczny
Wymagania ergonomiczne obejmują teraz wprost stres psychiczny operatora, także wynikający z pracy obok maszyny o częściowo autonomicznym zachowaniu. Taka maszyna ma w zrozumiały sposób sygnalizować, co zamierza zrobić, a ryzyko kontaktu przy wspólnej pracy w jednej przestrzeni trzeba ocenić i ograniczyć. W aplikacjach z robotami łączy się to z wymaganiami PN-EN ISO 10218-1/-2 — tak projektujemy stanowiska zrobotyzowane, w których operator pracuje w zasięgu robota.
Maszyny wysokiego ryzyka i jednostki notyfikowane
Lista maszyn o podwyższonym ryzyku trafiła do załącznika I i została podzielona na dwie części. Dla kategorii z części A udział jednostki notyfikowanej jest obowiązkowy niezależnie od zastosowanych norm. Znalazły się tam m.in. elementy bezpieczeństwa i maszyny z wbudowanymi systemami o w pełni lub częściowo samoewoluującym zachowaniu, opartym na uczeniu maszynowym, jeżeli systemy te pełnią funkcje bezpieczeństwa. Dla kategorii z części B — a trafiła tam większość pozycji znanych z załącznika IV dyrektywy — producent może, tak jak dotąd, przeprowadzić ocenę samodzielnie, jeżeli w pełni zastosował normy zharmonizowane lub wspólne specyfikacje obejmujące wszystkie odpowiednie wymagania.
Dla zdecydowanej większości maszyn specjalnych — podajników, przenośników, obrotnic, stanowisk montażowych — w tym obszarze nic się nie zmienia: nie występują w załączniku I, więc ocenę zgodności prowadzi producent we własnym zakresie, na podstawie oceny ryzyka i dokumentacji technicznej. Gdy jednak maszyna budowana w jednym egzemplarzu wymaga jednostki notyfikowanej, rozporządzenie przewiduje procedurę opartą na weryfikacji jednostkowej, lepiej dopasowaną do produkcji niekatalogowej niż badanie typu.
Instrukcja cyfrowa maszyny i deklaracja zgodności UE
Rozporządzenie dopuszcza instrukcję cyfrową maszyny. Producent może dostarczyć instrukcję obsługi w formie elektronicznej, ale musi wskazać na maszynie — a gdy to niemożliwe, na opakowaniu lub w dokumencie towarzyszącym — jak do niej dotrzeć, udostępnić ją w formacie pozwalającym na pobranie i wydruk oraz utrzymywać ją online przez przewidywany okres użytkowania maszyny, nie krócej niż 10 lat od wprowadzenia do obrotu. Nabywca ma prawo zażądać w chwili zakupu wersji papierowej i otrzymuje ją bezpłatnie. Jeżeli maszyna może trafić do użytkowników nieprofesjonalnych, informacje bezpieczeństwa potrzebne do jej uruchomienia muszą być dołączone na papierze.
Język się nie zmienia — instrukcja ma być zrozumiała dla użytkownika w państwie, w którym maszyna trafia na rynek, w Polsce więc po polsku. Nowa jest nazwa i forma deklaracji: deklaracja zgodności UE zastępuje deklarację zgodności WE, powołuje się na rozporządzenie (UE) 2023/1230 zamiast na dyrektywę i — jak instrukcja — może mieć postać cyfrową. Maszyna nieukończona dalej przychodzi z deklaracją włączenia i instrukcją montażu, a ocenę całości prowadzi ten, kto ją wbudowuje. Przy budowie linii prowadzi to do pytania o zespół maszyn połączonych i o to, kto zostaje jego producentem.
Obowiązki podmiotów: producent, upoważniony przedstawiciel, importer, dystrybutor
Dyrektywa skupiała się na producencie. Rozporządzenie, zgodnie z unijnymi zasadami nowych ram prawnych, rozpisuje obowiązki na cały łańcuch dostaw:
- Producent projektuje i buduje maszynę zgodnie z wymaganiami zasadniczymi, przeprowadza ocenę ryzyka i procedurę oceny zgodności, sporządza dokumentację techniczną i przechowuje ją przez 10 lat, wystawia deklarację zgodności UE, umieszcza znak CE i swoje dane kontaktowe, a po sprzedaży reaguje na wykryte niezgodności.
- Upoważniony przedstawiciel działa w imieniu producenta w zakresie pisemnego pełnomocnictwa — m.in. udostępnia dokumentację organom nadzoru i współpracuje z nimi.
- Importer wprowadzający maszynę spoza UE sprawdza, czy producent przeprowadził ocenę zgodności i przygotował dokumentację, czy maszyna ma znak CE i instrukcję, umieszcza na niej swoje dane i przechowuje kopię deklaracji.
- Dystrybutor przed udostępnieniem maszyny weryfikuje oznakowanie CE, instrukcję oraz dane producenta i importera; nie może sprzedać maszyny, co do której ma powody sądzić, że jest niezgodna.
Importer lub dystrybutor, który wprowadza maszynę pod własną nazwą albo dokonuje w niej istotnej modyfikacji, przejmuje obowiązki producenta. Rozporządzenie po raz pierwszy definiuje istotną modyfikację: to zmiana fizyczna lub cyfrowa, nieprzewidziana przez producenta, która wpływa na bezpieczeństwo, bo tworzy nowe zagrożenie lub zwiększa istniejące ryzyko, a jego ograniczenie wymaga dodania osłon lub urządzeń ochronnych z ingerencją w istniejący układ sterowania bezpieczeństwem albo dodatkowych środków zapewniających stateczność lub wytrzymałość mechaniczną. Kto jej dokonuje — także użytkownik i jego dział utrzymania ruchu — staje się producentem w zakresie zmiany, a gdy dotyczy ona całej maszyny, producentem całości. Kryteria i typowe przypadki rozkładamy w artykule modernizacja maszyny a znak CE.
Producentem jest również zakład, który buduje maszynę dla siebie i oddaje ją do użytku we własnej hali, nawet jeśli nigdy jej nie sprzeda. Ten przypadek opisujemy osobno w tekście o maszynie zbudowanej na własne potrzeby a znaku CE.
Zamówienia na przełomie 2026 i 2027 r. — o czym decyduje data odbioru
Dla zakładu, który kupuje maszynę albo zleca budowę linii, najważniejsza jest dziś jedna reguła: rozporządzenie stosuje się do maszyn wprowadzanych do obrotu lub oddawanych do użytku od 20 stycznia 2027 r. Nie decyduje data podpisania umowy, zamówienia ani rozpoczęcia projektu, tylko moment, w którym maszyna zostaje po raz pierwszy udostępniona albo uruchomiona u użytkownika. Typowa droga maszyny specjalnej od koncepcji do uruchomienia trwa od 3 do 9 miesięcy, więc większość maszyn zamawianych jesienią 2026 r. trafi do zakładu już pod nowymi przepisami.
Szczególnie ostrożnie trzeba podejść do maszyn sprowadzanych spoza Unii. Zakład, który sam importuje maszynę, przejmuje obowiązki importera — a jeśli deklaracja zgodności nie ma za sobą dokumentacji, ryzyko zostaje po stronie kupującego, a nie dalekiego producenta.
Jak się przygotować — checklista dla producenta i dla zakładu
Producent maszyn i zakład-użytkownik mają różne obowiązki, dlatego przygotowanie warto rozpisać na dwie osobne listy.
Producent maszyn i biuro konstrukcyjne
- Przejrzyj portfel projektów pod kątem dat odbioru — każda maszyna oddawana od 20 stycznia 2027 r. wymaga oceny według rozporządzenia i deklaracji zgodności UE.
- Zaktualizuj szablony deklaracji, instrukcji, tabliczki znamionowej i struktury dokumentacji technicznej, z nową numeracją załączników.
- Dodaj do oceny ryzyka zagrożenia związane z dostępem zdalnym, podłączaniem urządzeń zewnętrznych i ingerencją w oprogramowanie bezpieczeństwa.
- Wprowadź kontrolę wersji programów sterowników i zasady ich zabezpieczenia, tak aby ingerencja w oprogramowanie bezpieczeństwa zostawiała ślad.
- Sprawdź, czy któryś z produktów nie trafia do załącznika I, zwłaszcza do części A, i czy współpracująca jednostka notyfikowana działa już według rozporządzenia.
- Zdecyduj, czy instrukcje będą cyfrowe; jeśli tak — zapewnij ich udostępnianie przez wymagany okres i obsługę żądań wersji papierowej.
- Zweryfikuj wykaz norm zharmonizowanych powoływanych w dokumentacji.
Zakład kupujący, budujący lub łączący maszyny
- W każdej umowie z odbiorem bliskim 20 stycznia 2027 r. zapisz podstawę prawną oceny zgodności i stronę, która ponosi koszt dostosowania przy przesunięciu terminu.
- Wymagaj deklaracji zgodności UE i instrukcji w języku polskim, a wersję papierową, jeśli jest potrzebna, zamawiaj w chwili zakupu.
- Ustal, kto będzie producentem linii, gdy łączysz maszyny różnych dostawców we wspólnie sterowaną całość.
- Sprawdź, kto i jak ma zdalny dostęp do maszyn oraz kto zatwierdza aktualizacje oprogramowania związanego z bezpieczeństwem.
- Maszyny budowane własnymi siłami i modernizacje planowane na 2027 r. zakwalifikuj według nowych przepisów, zanim ruszą prace.
- Prowadź własne archiwum dokumentacji maszyn: deklaracje, instrukcje cyfrowe, schematy i historię zmian.
Ocenę zgodności maszyn oddawanych do użytku po 20 stycznia 2027 r. prowadzimy w ramach usługi oceny zgodności i oznakowania CE maszyn — zarówno dla maszyn, które sami projektujemy, jak i dla tych, które zakład zbudował lub połączył we własnym zakresie. Co powinien zawierać sam plik techniczny, opisujemy w tekście o dokumentacji technicznej maszyny.
Wniosek? Rozporządzenie 2023/1230 nie wywraca zasad bezpieczeństwa maszyn — ocena ryzyka, wymagania zasadnicze, dokumentacja i znak CE zostają na swoim miejscu. Dopisuje za to obszary, które dotąd leżały poza przepisami: oprogramowanie, dostęp zdalny, autonomię i współpracę z człowiekiem, a odpowiedzialność rozkłada na cały łańcuch dostaw. Najwięcej kłopotów sprawią nie nowe wymagania, tylko daty: maszyny projektowane dziś pod dyrektywę, a odbierane już po 20 stycznia 2027 r.